ANTILI CHIMPU QILLQATANAKA (La escritura ideográfica andino)

ANTILI  CHIMPU  QILLQATANAKA (La escritura ideográfica andino)

Awiyalan qamiri jaqinakax chiqpach thakhinchata arsüwi ukhamaraki chimpu  qillqawinipxataynawa, janiw kunjamtï jichhürunakax qillqtan ukhamakantï jani ukasti arsuwi chimpunakampi uñanchatanwa, ukhamax taqinis jiskht’asipxañañi. Kunjamapachans jiwasan chiqpach qillqawinakasaxa?  Kawkniri qillqawinaks Antili markachirinakax jilpach apnaqapxpachäna? Ukatx Kunjams arsupxäna uka kipkaraki qillqapxarakïna? Uka tuqitx wali wakiskiriw sullkawirinakan yatxatapxañanakasaxa.

Laq’a achachil awichanakasan arsuwipas ukhamaraki qillqawipas chimpu uñanchawinak taypiw jach’atatätayna. Sañani: Sawuta qillqatanaka (La escritura en los tejidos): Nayra achachilanakasax kunaymani sawut isinakaruw qillqapxirïtayna: ch’uspa, istalla, awayu, wak’a, lluch’u ukatx juk’ampinakan arsuwinakapas uka kikiparaki qillqatanakapas aka qhipürunakanx uñstaraki. Jupanakax sawutanak taypinw kunaymani qamawinakapa, yatxatawipa, lurawinakapa, sarnaqawipa, iyawsawinakapa, uywanakapa, quqanakapa, ukatx laqampun utjirinakax sawut chimpu (icono textil) taypiwa uñacht’ayapxatayna. Ukatx mä kullakax sawuña taypiwa jupan yatiñapa, taqi chuymapampi, pachpa amparanakapampi sawt’as sullkawirinakaru yatichapxaraki. Ukatx juk’ampi nayrapachax chuqi jani ukax quri ch’ankhanakampi sawutarakitaynawa, ukham sawutanakasax europa markan jach’a museo utanakan uñacht’ayatawa, janiw markasan ukham sawutanakax uñjañakiti. Yamakis Qullana markasax sawutanak taypiw chiqpach yatiqawinakas qhanstayataraki, juk’ampis pallanakas jani ukax saltanakax ukhamaraki saminchawinakas jiwasan kikip arsuwis ukhamaraki qillqawis jach’anchayañatakiwa.

Jamuqata qillqanaka (Escritura pictográfica): Akham qillqatanakax khaysa Tiwanaku markan kunaymani jamuqatanak taypi uñacht’ayataraki, aka qillqanakax qillqa chimpumpi  sirqsutawa, sañani: jaqiru, uywanakaru uñtasitanaka, chhaqhani nayranaka, wich’inkhanaka ukatx juk’ampinakampi jamuqataw qillqataraki; yamakis uka jach’a qalanakana, sañu qillqatanakana, ch’akhanakana, ukatx sawutanakan uñstaraki. Aka qhipürunakanx taqi akham qillqawinakax uñjatakiskiwa. Ukatx janiw ukakikantï jani ukasti maymaya jach’a qalanakan sirqt’atanakaxa (pintura rupestre), laq’a achachilanakasatpach jiwasan chiqpach arsuwisas ukhamaraki qillqawisas uñanchataraki. Ukhamax mä qawqhanak amthapt’axañäni: Khaysa Oruro markan (llamas pintadas), Qhuch’a pampa (las manos de Tunas qaq’a). En Estela de Sechin markan, El ayni sata uñt’ata (la iconografía de las manos cruzada), khaysa Perú markan uñacht’ayataraki.

Chinu (Nudo): Kipu satakis uka qillqax inkapachanx arsuta uka kipkaraki qillqatarakitaynawa, juk’ampis jakhuñataki ukatx qillqthapiñataki wakicht’atanwa, sañani: kipunakax mä qillqawiwa, kunjam chuymaninsa mä Inkax, qhuruti jani ukax suma jaqicha uka yatiyañataki, ukatx markan sarnaqawinakapa, iyawsawinaka, jakhthapiwinaka, qullqinakapa, jaqi, uywanaka jakhthapiñataki uka kikiparaki uraqinakat chaninchawinak payllañataki. Ukatx ch’ankhanakapax kunymani samininwa, uka saminakax maymay uñanchawininwa: Chupika (Inca), chuxña (conquista), janq’u ch’umphi (gobierno), q’illu (chuqi), janq’u (qullqi), wila (awqapacha), ch’iyara (pacha) ukat juk’ampinakaru chiqanchatarakiwa. Yamakis kunaymani kipu ullaririnakax Kipuqamayu sata sutinchatapxarakitaynawa. Ukat qhiparux tumayku jaqinak purinitapatx jeroglíficos sata qillqanaks qillqapxarakitaynawa.

Comentarios

comentarios

Deja un comentario